जैववैविध्य म्हणजे काय रे भाऊ

भीमाशंकर परिसरातील प्रस्तावित प्रकल्पासाठी होत/होणार असलेल्या वृक्षतोडीबद्दल वाचताना आणि लिहिताना वनक्षेत्रात जे जैववैविध्य तयार आणि जमा होतं त्याबद्दल जी माहिती होती, त्यात इतक्या लवकर आणि अशी भर पडेल असं वाटलं नव्हतं. 

बऱ्याच महिन्यांनंतर सोसायटीतल्या मागच्या बाजूला उगवलेल्या गुलाबाच्या झाडाला एक फूल आलेलं दिसलं म्हणून तोडूया असा विचार केला, तर त्यावर लांबून बघितल्यावर एक पांढऱ्या डागासारखं काहीतरी दिसलं. नीट जवळ जाऊन पाहिलं तर हे साहेब त्यावर बागडताना दिसले. आम्ही फक्त कोळीष्टके काढताना जे कोळी बघितलेले तेवढंच आमचं ज्ञान त्यामुळे हा काय प्रकार आहे असं गुगलबाबाला फोटोशोध घेऊन विचारलं, तर पुढील माहिती मिळाली:

This is a flower crab spider (specifically from the genus Thomisus, such as the white crab spider, Thomisus spectabilis). 

• Kingdom: Animalia
• Phylum: Arthropoda
• Subphylum: Chelicerata
• Class: Arachnida
• Order: Araneae
• Infraorder: Araneomorphae
• Family: Thomisidae
• Genus: Thomisus 
• Species: T. spectabilis

जर पुण्यासारख्या शहरात काँक्रीटच्या जंगलात सोसायटीच्या तुटपुंज्या जागेत उगवलेल्या गुलाबाच्या रोपावर हा आपण कधीही न बघितलेली कोळ्याची जात आढळत असेल, तर वनक्षेत्रात जे कोट्यवधी प्रकार आढळत असतील आणि ते नष्ट झाल्यावर आपण काय गमावून बसू (आणि आजवर काय गमावलं आहे) त्याची कल्पनाही करवत नाही. 

अनेक वैद्य हे आयुर्वेदिक औषधे एवढी महाग का याचं अधूनमधून विवेचन करत असतात. त्यात एके ठिकाणी वाचनात आलं की काही अगदी निवडक घटक आयात करावे लागतात. आपल्याकडे असाच अनिर्बंध विकास सुरू राहिला तर आपल्याला काही वर्षांनी बहुसंख्य आयुर्वेदिक औषधेच आयात करावी लागतील की काय अशी साधार भीती आहे. 

असो. तर, या साहेबांना बघून पटापट फोटो काढले आणि ते फूल तोडण्याचा बेत रद्द करून म्हटलं, "जा, जी ले अपनी जिंदगी." 😁

©️ मंदार दिलीप जोशी 
अश्विन कृ. ६, शके १९४८
विक्रम संवत २०८३

व्यावसायिक गुप्तता अर्थात Client Confidentiality

सोशल मीडियावर, उदाहरणार्थ फेसबुकवर, तुमची एखाद्या व्यावसायिकाची ओळख होते.

त्या व्यक्तीकडून तुम्ही व्यावसायिक कन्सलटेशन घेता―मग ते धंदा, करियर कौंसेलिंग, आर्थिक नियोजन अशा कुठल्याही बाबतीत असेल. पैसे देऊन असो किंवा ओळखीखातर पैसे न घेता असो.

नंतर काही कारणाने तुमचं त्या व्यक्तीशी फिस्कटतं. परिणामत: ती व्यक्ती तुम्हाला किंवा तुम्ही त्या व्यक्तीला अनफ्रेंड करता. तुम्ही फारसा गवगवा करत नाही आणि तो गोष्ट तिथेच सोडून देता. त्या व्यक्तीच्या इतर कमेंट्सकडे दुर्लक्ष करता.

कालांतराने तुमच्या कन्सलटेशनचे तपशील तुमच्या ओळखीसकट अंशतः किंवा पूर्णत्वाने  फेसबुकवरच्या एका पोस्टवरील कमेंटमध्ये झळकतात, ते ही पूर्णपणे वेगळ्या संदर्भात, इतरांचे गैरसमज होतील अशा पद्धतीने.

तात्पर्य: फेसबुकवरच्या ओळखीतून जरा जपूनच. 

🖊️ मंदार दिलीप जोशी 
विजयादशमी, शके १९४८

टीप: काहीही झालं तरी खाजगी संभाषण आणि व्यावसायिक तपशील गुप्त ठेवणारेही अनेक व्यावसायिक आहेतच, तरी असे वैफल्यग्रस्त लोकही अस्तित्वात असल्याने अखंड सावधान असावे हे उत्तम.

लोकसत्तेतला संभाव्य अग्रलेख: हातात कायदा नको, मनात विवेक हवा!

फ्लायदुबई विमानातील दुर्दैवी घटना ही अत्यंत चिंताजनक, खेदजनक, आणि मानवी विवेकबुद्धीला आव्हान देणारी आहे.

अहिंसा ही केवळ बोलण्यापुरती गोष्ट नसून, ती आचरणात आणण्याची गोष्ट आहे. हिंसेला हिंसेने उत्तर दिले, तर संघर्ष संपत नाही, तर त्याचे पर्यवसान निव्वळ संघर्ष अधिक भडकण्यात होते. हिंसेचा प्रतिकार करायचा असेल, तर हातात शस्त्र नव्हे, तर संयम आणि विवेक हवा. समोरच्याने माणुसकी सोडली म्हणून आपणही माणुसकी सोडणे, हा हिंसेवरचा विजय नव्हे तर तो आपला नैतिक पराभव ठरतो. अहिंसा म्हणजे दुर्बलतेचे लक्षण नव्हे तर हिंसेला हिंसेशिवाय थांबवण्याचा तोच खरा मार्ग आहे. 

त्यामुळे कॅप्टन स्मित यांनी "अरे"ला "कारे" करत कायदा हातात घेणे हे सर्वथा अनुचित होते. कायदा हा अशा प्रकारे हाताळण्याची वस्तू नसून, तो राज्यसंस्थेच्या विधिसंमत यंत्रणेकडे सोपविण्याचा विषय आहे. म्हणूनच स्मित यांनी स्वतः हस्तक्षेप न करता तत्काळ पोलिसांना दूरध्वनी करणे अपेक्षित होते.

परंतु यानंतरचा घटनाक्रम तर अधिकच भयंकर आहे. कप्तान स्मित यांनी वैमानिक कक्षाचे (कॉकपिट) द्वार उघडले आणि तसे करून विमानाला व मानवतेला भयंकराच्या दाराशी नेऊन ठेवले असे म्हणण्यास प्रत्यवाय नाही. द्वार उघडल्यावर विमानातील कर्मचारीवर्ग आणि प्रवाशांनी मिळून हल्ला करणाऱ्यास दाबून ठेवले. म्हणजे एका व्यक्तीने कायदा हातात घेतला म्हणून आक्षेप; आणि त्यानंतर अनेकांनी मिळून एका व्यक्तीला दाबून ठेवले, तरी त्यास कायद्याच्या चौकटीतील कृती मानायचे? तरी इस्रारल आणि भारतात बहुसंख्यवादाची (majoritarianism) चलती असल्याने ही झुंडशाही त्यांना शोभते हे ही खरेच. कारण ज्या तत्परतेने प्रधानसेवकांनी कप्तान साहेबांशी दूरध्वनीवरून संभाषण केलं आणि तेवढ्यात हनुमान चालीसाची जाहिरात करून घेतली त्यावरून बहुसंख्यवाद हेच या सरकारचे व त्यासारखी विचारसरणी धारण करणाऱ्यांचे अधिकृत धोरण आहे हे स्पष्ट होते.

अहिंसेचे पुजारी महात्मा गांधी यांच्या जयंतीदिनी संपूर्ण ताकदीनिशी सर्वसामान्य जनांवर प्रभाव टाकू पाहणाऱ्या या छुप्या हिंसात्मक प्रवृत्तीचा आम्ही तीव्र निषेध करतो.

वास्तविक, कायद्याचे राज्य म्हणजे कायदा हातात घेणे नव्हे तर कायद्याची अंमलबजावणी ही व्यवस्थेच्या हाती सोपविणे होय. संकट कितीही गंभीर असो, अहिंसा, संयम आणि विधिसंमत मार्ग यांचा त्याग होता कामा नये.

तसेच, या घटनेचा तपास पूर्ण होण्यापूर्वीच तिचे जातीय, धार्मिक आणि राजकीय अर्थ लावून प्रचाराचे पीक काढण्यास सुरुवात झाली आहे. इस्रायलने याला कट्टर इस्लामी विचारसरणीशी जोडण्याचा प्रयत्न केला आणि भारतातही काही हिंदुत्ववादी मंडळींनी त्यास आपल्या नेहमीच्या प्रचारात याचा उपयोग करून घेतला. विमानात त्या वेळी पेशाने विमान चालवता येणारी व्यक्ती हजर असणे हा विलक्षण व सोयीचा योगायोग असला तरी या पार्श्वभूमीवर इस्रायलमधल्या सार्वत्रिक तसेच उत्तर प्रदेशातील विधानसभा निवडणूक जवळच असणे हा मात्र योगायोग निश्चितपणे मानता येत नाही.

तपास सुरू आहे, असे मानले तरी प्रमुख तपासयंत्रणा इस्रायलची असण्याची शक्यता असल्याने निष्कर्ष काय निघेल हे सांगायला ज्योतिष्याची गरज नाही. हल्लेखोर मुस्लिम असल्याने त्याला लहानपणापासूनच शालेय जीवनात, नोकरीत, व समाजात भेदभावाचा सामना करावा लागला असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. कदाचित त्या भेदभावातूनच त्याच्या मनात असंतोष निर्माण झाला असावा आणि त्याचेच हे उद्रेकात्मक प्रतिबिंब असावे, ही मानसिकता दुर्लक्षित करून चालणार नाही. अर्थात, या सर्व अनुमानांना कोणताही प्रत्यक्ष पुरावा नसला तरी नेतन्याहूप्रणित झायोनिझमने ग्रस्त ज्यू समाजाची वृत्ती आणि इकडच्या उजव्या अतीराष्ट्रवादी अर्थात जिंगोइस्टिक हिंदुत्ववादी शक्तींचा इतिहास लक्षात घेतला तर अशा शक्यता या इतर मवाळ निष्कर्षांपेक्षा सत्याच्या अधिक जवळ जाणाऱ्या आहेत असे मानायला जागा आहे. 

या घटनेकडे पाहताना कॅप्टन स्मित यांच्या ब्राह्मण असण्याचा अनावश्यक उदोउदो करणे अथवा हल्लेखोर मुस्लिम असल्याच्या बाबीला अवाजवी महत्त्व देणे, हे दोन्हीही अनुचित आहे. कप्तान साहेब जे ब्राह्मणेतर असते, तर भारतातील ब्राह्मण्यवादी प्रवृत्तींनी काय कांगावा केला असता हे इंडिगोच्या प्रशिक्षणार्थी वैमानिकावर झालेल्या अन्यायाने केवळ अधोरेखित होत नाही तर भविष्यात काय काळजी घ्यावी लागेल याकडे अंगुलीनिर्देशही करते. अतिशय कडक कायदे असताना असे होत असेल तर कायदा रद्द झाला तर काय होईल याची कल्पनाही करवत नाही. पण हे विषयांतर झाले, ते टाळले पाहिजे. मुद्दा हा आहे की व्यक्तीची जात किंवा धर्म हा या घटनेच्या नैतिक मूल्यमापनाचा आधार नसावा, तसेच या बाबी एखाद्या व्यक्तीच्या परिस्थितीनुसार वर्तणुकीच्या सामान्यीकरण करण्यास वापर होऊ नये. येथे प्रश्न इतकाच आहे की हिंसेला हिंसेने प्रत्युत्तर देणे योग्य की अयोग्य, कायदा हातात घेणे योग्य की कायद्याच्या यंत्रणेकडे प्रकरण सोपविणे योग्य. जातीय वा धार्मिक चष्म्यातून या घटनेकडे पाहिल्यास मूळ मुद्दा—अहिंसा, संयम आणि विधिसंमत आचरण—दुय्यम ठरतो. यातून आणखी एक प्रश्न निर्माण होतो तो असा की विद्यमान प्रस्थापितांना हल्लेखोराचा याकूब मेमन करायचा आहे काय?

विमान सुरक्षितपणे भूमीवर उतरावे, यासाठी सर्वांनी प्रयत्न करावेत; पण त्यासाठी कायदा हातात घेण्याची वेळ येऊ नये—आणि आलीच, तर स्वतः हातात न घेता तातडीने व्यवस्थेशी संपर्क करावा, हेच खरे गांधीवादी तत्त्वज्ञान! 

हेच तत्वज्ञान आपल्याला सद्य राजकीय पटलावर मुहब्बत की दुकान मांडून प्रेम आणि अहिंसा वाटू पाहणाऱ्या राहुल गांधींमध्ये दिसते किंबहुना ते गांधीवादाचे जिवंत उदाहरण आहेत. ते प्रधानसेवकांहून वयाने लहान असले तरी सर्वसमावेशकतेची टर्री मिरवणाऱ्या मोदींनी व त्यांचे डिअर फ्रेंड असणाऱ्या नेतन्याहू यांनी या गोष्टी त्यांच्याकडून अवश्य शिकाव्या अशी सूचना त्यांना करून या विषयावरचे आमचे भाष्य हे अरण्यरुदन ठरू नये असा आशावाद व्यक्त करून थांबवतो.

― संपादक गिरीश कुबेर 

🖋️ मंदार दिलीप जोशी

गिरीश ठाकरे की उद्धव कुबेर: टोमण्यांचा बाजार

काळ बदलतो, माणसे बदलतात, संपादक बदलतात. पण काहींची भूमिका मात्र बदलत नाही. संकट कोणाचेही असो, त्यातून राजकीय किंवा वैचारिक पोळी भाजण्याची संधी दिसली की ती सोडायची नाही असंच त्यांनी ठरवलेलं असतं, किंबहुना तोच अजेंडा असतो.

गिरीश कुबेरांनी नव्याने शेण खाल्लं आहे अशी खबर मिळाली आणि नाईलाजाने आजचा लोकसत्ताचा ऑनलाईन अग्रलेख वाचला. कुबेर महाशयांनी पुन्हा एकदा आपल्या संपादकीय लेखणीचा वापर करून आपल्या नीचपणाचा प्रत्यय दिलेला आहे. विषय तिबेट-नेपाळमध्ये आलेल्या महाभयंकर नैसर्गिक आपत्तीचा असला तरी कुबेरांचा रोख अर्थातच आपत्तीमध्ये सापडलेल्या माणसांकडे नसून सद्गुरूंकडे आहे आणि त्याच्या आडून हिंदू धर्माकडे आहे.

काय योगायोग आहे नाही?

डोंगर कोसळले, रस्ते आणि पूल वाहून गेले, संपर्क तुटला, माणसे बेपत्ता झाली, कुणाचा कुणाशी संपर्क नाही, कुणाचे कुटुंबीय, निकटवर्तीय आपल्या माणसाची वाट पाहत आहेत आणि अशा परिस्थितीत एखाद्या संपादकाला मात्र टोमणेबाजीसाठी एक उत्तम संधी दिसते. कुबेरांना ही संधी सोडवली नाही.

संकटात अडकलेली माणसे त्यांच्या दृष्टीने माणसे नसावीत. ती सद्गुरूंच्या अनुयायांचा निव्वळ एक आकडा असावा. त्यामुळे त्यांच्या मागे असलेली कुटुंबे, त्यांची चिंता, त्यांची भीती, घरात फोन वाजला की धडधडणारे काळीज, 'आपला माणूस सुखरूप आहे का?' या एका प्रश्नाभोवती अडकलेले त्यांचे जग—या सगळ्याचा विचार करण्याची गरजच कुबेरांना वाटत नाही.

कारण त्यांना अग्रलेख लिहायचा आहे. ही त्यांच्यासाठी गरळ।ओकण्याची एक सुसंधी आहे.

आणि अग्रलेखही कसला? 'गुरूच ब्रह्मा आणि विष्णू असतील तर भक्तांना नेपाळात वणवण करण्याची गरजच काय होती' असा अत्यंत समयसूचक टोमणा मारणारा!

अहो कुबेर महाशय, माणसे संकटात सापडली आहेत. माणसे. जिवंत हाडांमांसाची माणसे. हा काही सद्गुरूंच्या आध्यात्मिक सामर्थ्याची परीक्षा घेण्यासाठी आयोजित केलेला कार्यक्रम नाही. तिथे गेलेला प्रत्येक माणूस तुमच्यासारखा वैचारिक मैथुनयुक्त संपादकीय लिहिणारा नाही. तो कुणाचा मुलगा आहे, कुणाची मुलगी आहे, कुणाचा नवरा आहे, कुणाची पत्नी आहे, कुणाचा बाप आहे, कुणाची आई आहे. आणि सध्या कुणीतरी त्याची वाट पाहत बसले आहे. हे साधे भान ठेवण्यासाठी फार मोठा आध्यात्मिक गुरू होण्याची गरज नाही. साधा माणूस असणे पुरेसे आहे.

पण कदाचित इथेच गडबड आहे.

संकटात सापडलेल्या माणसांविषयी कणव वाटण्यापेक्षा त्यातून आपल्या वैचारिक शत्रूवर एक टोमणा मारण्याची संधी साधणे ही जर पत्रकारितेची नवी व्याख्या असेल तर लोकसत्ताने ती स्पष्टपणे सांगावी. म्हणजे तुमच्यात किमान माणुसकी शिल्लक आहे अशी कुणालाही पुसटशीही शंका देखील येणार नाही. आणखी गंमत म्हणजे अग्रलेखाच्या शेवटी या सगळ्या टोमणे-टवाळीनंतर अचानक त्यांच्या सुखरूप परतीची इच्छा व्यक्त केली आहे.

'असो' म्हणून! व्वा! म्हणजे आधी दोन परिच्छेद अत्यंत विकृत असुरी आनंद व्यक्त करणारी "रग्गड यात्रा आणि यात्रेकरू" मेल्याचा आनंद व्यक्त करणारी "कशी मज्जा झाली" छाप गरळ ओकून झाल्यावर, शेवटी 'असो, ते सुखरूप परत येवोत' अशी औपचारिक सहानुभूती दाखवायची. पण ही सहानुभूती नसते कुबेर महाशय. हा सोपस्कार असतो. जनाची नाही, मनाचीही नाही, पण आपल्याला पगार देणाऱ्याने पार्श्वभागावर लाथ मारून हाकलून देऊ नये याची केलेली ती तजवीज असते.

आणि म्हणूनच हा अग्रलेख वाचताना सर्वात जास्त खटकते ती त्यातील सद्गुरूंवरील टीका नव्हे. कुणाला सद्गुरू मानायचे, कुणावर श्रद्धा ठेवायची, कुणाला ढोंगी समजायचे हा ज्याचा त्याचा प्रश्न आहे. त्यावर टीका करायची असेल तर करा. भरपूर करा. अग्रलेखामागून अग्रलेख लिहा. पण माणसे संकटात असताना तरी ही उबळ आवरा. अवघड आहे तुमच्यासाठी, पण प्रयत्न करा.

पत्रकारितेला भूमिका असू शकते, विचार असू शकतात, पूर्वग्रहही कदाचित असू शकतात. पण माणुसकीचा अंतर्भाव असणे ही फार मोठी मागणी नाही. आणि हो, 'असंतांचे संत' लिहून नंतर त्याचे शेपूट पायात घालून मागे घेणाऱ्या संपादकाने माणुसकीवर धडे देण्यापूर्वी आपल्या जुन्या (चोरलेल्या सुद्धा) अग्रलेखांकडे एकदा पाहिले तरी बरे.

कारण लोक सद्ध्या फक्त शाब्दिक झोडपून शांत बसत आहेत, पण उद्या कुणाच्या संयमाचा बांध फुटला तर तुम्हाला महागात जाईल.

🖊️ मंदार दिलीप जोशी
श्रावण पौर्णिमा, शके १९४८

कावळा: भाग ३ — नेहमीच्या आजी

सांगोवांगीच्या गोष्टींवर अवलंबून न राहता स्वतःच्या अनुभव मांडणारी "कावळा" या विषयावरची एक छोटेखानी लेखमालिका (कावळा: भाग १, कावळा: भाग २)

---------------------

याला मी गंमतीने आजी म्हणतो. आमची काकूआजी २०२३ साली गेली आणि तेव्हापासून हा यायला लागला त्यामुळे. अर्थात कावळा आहे की कावळी आहे कळायला मार्ग नाही.

याचं एक वैशिष्ट्य म्हणजे तो जिथे खाण्याचं स्टीलचं छोटं भांडं बाल्कनीच्या रेलिंगला अडकवलेलं असतं तिथे येऊन काव काव करत नाही. तो खिडकीपाशीच येतो, तिथे बसतो, आणि मग आत बघत पुकारा चालू करतो. मग मी भांड्यात भात "वाढायचा," मग या आजी तिथे येऊन खाणार. आणि खाताना बघायचं नाही, नाहीतर आजी उडून जाणार. 

तळटीपः कावळ्यात आत्मा नसतो माहित आहे, मी फक्त गंमतीने आजी म्हणतो.

© मंदार दिलीप जोशी
गुरुपौर्णिमा, शके १९४८

कावळा: भाग २

सांगोवांगीच्या गोष्टींवर अवलंबून न राहता स्वतःच्या अनुभव मांडणारी "कावळा" या विषयावरची एक छोटेखानी लेखमालिका. (कावळा: भाग १, भाग ३ - नेहमीच्या आजी)

---------------------

ओंकारेश्वरला एका दहाव्याला गेलो होतो तिथे आधी एक कुटूंब पिंडाला कावळा शिवण्याची वाट बघत होतं. आता ते पिंड असं असतं की खाली अगदी छोटी गव्हाची पोळी ते पिंड राहील इतपतच आकाराची असते आणि त्यावर पिंड ठेवलेलं असतं (पिंड घरंगळत पडू नये आणि एखाद्या स्टँडवर ठेवावं तशी स्थिरता यावी म्हणून). तसं त्या आधी आलेल्या कुटुंबाने त्यांचं पिंड तिथे एका चौथर्‍यावर ठेवलेलं होतं. काही वेळाने एक कावळा आला आणि त्या पिंडाखालची फक्त पोळी घेऊन गेला. मग काही वेळाने दुसरा कावळा आला आणि त्या पिंडाला म्हणजे भाताला शिवला. 

हे असं का नाही माहित. हा शंभर टक्के योगायोग असू शकतो. काही लोक म्हणतील काही कावळ्यांना पोळी आवडते, काहींना भात. काहींना दोन्ही चालतं. कावळ्यांचाही मूड असेल, कधी पोळी कधी भात. 

मला मात्र हे विलक्षण वाटलं की एका कावळ्याने वरचा सहज खाता येईल असा भात सोडून खालची पोळी खेचून घेण्याचे कष्ट का घ्यावेत आणि मी ज्या दहाव्यासाठी गेलो होतो त्या पिंडाला शिवायला कावळा आला त्याने थेट पिंडालाच का चोच लावली असेल या प्रश्नांची उत्तरे माझ्याकडे नाहीत.

© मंदार दिलीप जोशी
आषाढ शु. चतुर्दशी, शके १९४८